Di sebalik kehebatan seorang sultan yang menakluk wilayah dan memimpin angkatan tentera, sering berdiri seorang pentadbir yang memastikan kerajaan terus berfungsi. Dalam sejarah Empayar Seljuk, tokoh tersebut ialah Nizam al-Mulk, seorang wazir yang memainkan peranan besar dalam membangunkan sistem pemerintahan, memperkukuh ekonomi dan mengangkat pendidikan sebagai asas kekuatan negara.
Seorang Wazir di Sebalik Kegemilangan Seljuk
Pada abad ke-11 Masihi, Empayar Seljuk muncul sebagai salah satu kuasa politik dan ketenteraan terbesar dunia Islam. Di bawah pemerintahan Sultan Alp Arslan dan penggantinya, Sultan Malik Shah, kerajaan ini berkembang meliputi wilayah yang luas, termasuk Parsi, Iraq dan sebahagian Asia Tengah.
Namun, kejayaan membina sebuah empayar bukan sekadar bergantung pada kemenangan di medan peperangan. Wilayah yang luas memerlukan pentadbiran yang tersusun, pengurusan kewangan yang berkesan, angkatan tentera yang terjamin pembiayaannya serta pegawai yang mampu melaksanakan dasar pemerintah.
Di sinilah munculnya seorang tokoh bernama Nizam al-Mulk, yang dianggap antara wazir paling berpengaruh dalam sejarah pemerintahan Islam.
Selama hampir tiga dekad, beliau memainkan peranan penting dalam mengukuhkan pentadbiran Seljuk. Pengaruhnya bukan sahaja dapat dilihat melalui perjalanan politik kerajaan, malah turut meninggalkan kesan terhadap institusi pendidikan dan pemikiran pemerintahan Islam untuk beberapa abad selepas kematiannya.
Daripada Khurasan ke Pusat Pemerintahan Seljuk
Nizam al-Mulk dilahirkan sekitar tahun 1018 Masihi di wilayah Tus, Khurasan, yang kini terletak di Iran. Nama sebenarnya ialah Abu Ali Hasan bin Ali bin Ishaq al-Tusi. Beliau berasal daripada keluarga berketurunan Parsi yang mempunyai hubungan dengan dunia pentadbiran. Sejak muda, beliau terdedah kepada ilmu pengetahuan, urusan pemerintahan dan tradisi birokrasi yang berkembang di wilayah Khurasan.
Ketika itu, kawasan tersebut merupakan antara pusat penting perkembangan ilmu dan pentadbiran dunia Islam. Tradisi pemerintahan Parsi yang diwarisi daripada kerajaan-kerajaan terdahulu turut mempengaruhi cara pentadbiran negara dijalankan.
Nizam al-Mulk memulakan kerjayanya dalam perkhidmatan pentadbiran sebelum memasuki lingkungan kekuasaan Seljuk. Kebolehannya mengurus urusan kerajaan serta pengalaman yang dikumpulkan membolehkan beliau mendapat kepercayaan Sultan Alp Arslan. Sekitar tahun 1063–1064, beliau dilantik sebagai wazir, iaitu jawatan tertinggi dalam pentadbiran kerajaan selepas sultan.
Apabila Sultan Alp Arslan meninggal dunia pada tahun 1072, Nizam al-Mulk terus berkhidmat di bawah Sultan Malik Shah. Malah, pada zaman pemerintahan Malik Shah, pengaruh dan tanggungjawab beliau semakin besar.
Hubungan antara kedua-duanya menjadi salah satu faktor penting yang memungkinkan kerajaan Seljuk mencapai kemuncak kekuatan politiknya.
Membina Pentadbiran untuk Sebuah Empayar yang Luas
Antara sumbangan terbesar Nizam al-Mulk ialah usahanya memperkukuh sistem pentadbiran kerajaan Seljuk. Sebagai sebuah empayar yang menguasai wilayah dengan penduduk, bahasa dan budaya yang berbeza, Seljuk berhadapan cabaran untuk memastikan setiap wilayah dapat ditadbir secara berkesan.
Sultan tidak mungkin mampu mengawasi sendiri semua urusan kerajaan, daripada kutipan hasil hingga pengurusan tentera dan pelantikan pegawai. Nizam al-Mulk membantu menangani cabaran ini dengan memperkemas sistem birokrasi yang berasaskan tradisi pentadbiran Islam dan Parsi.
Melalui institusi yang dikenali sebagai diwan, pelbagai urusan kerajaan dikendalikan oleh pegawai yang mempunyai bidang tanggungjawab tertentu. Antaranya termasuk pengurusan kewangan, surat-menyurat rasmi, hasil kerajaan dan urusan ketenteraan. Beliau turut menekankan kepentingan memilih pegawai yang berkemampuan, memantau perjalanan pentadbiran wilayah serta memastikan maklumat penting sampai kepada pemerintah.
Baginya, pentadbiran yang baik tidak boleh hanya bergantung pada kesetiaan pegawai kepada sultan. Ia juga memerlukan pengawasan supaya mereka tidak menyalahgunakan kuasa. Walau bagaimanapun, sistem ini bukanlah sepenuhnya ciptaan baharu Nizam al-Mulk. Sebahagian besar institusi birokrasi telah wujud dalam kerajaan Islam sebelumnya. Keistimewaan beliau terletak pada kebolehan menyesuaikan tradisi tersebut dengan keperluan politik dan ketenteraan Seljuk.
Hasilnya, sebuah dinasti yang berasal daripada tradisi ketenteraan Turki dapat mengurus wilayah luas melalui jentera pentadbiran yang semakin tersusun.
Sistem Iqta’: Mengukuhkan Ekonomi dan Ketenteraan
Salah satu pembaharuan penting yang sering dikaitkan dengan Nizam al-Mulk ialah pengukuhan sistem iqta’. Dalam pentadbiran Islam zaman pertengahan, iqta’ merujuk kepada pemberian hak untuk memperoleh hasil daripada sesuatu kawasan atau tanah kepada individu tertentu. Dalam banyak keadaan, penerima hak tersebut tidak semestinya menjadi pemilik mutlak tanah berkenaan.
Sistem ini sebenarnya telah diamalkan sebelum kemunculan Seljuk. Namun, Nizam al-Mulk memainkan peranan penting dalam menyusun dan memperluas penggunaannya, khususnya bagi tujuan ketenteraan.
Melalui sistem iqta’ ketenteraan, anggota atau pemimpin tentera tertentu memperoleh sumber pendapatan daripada hasil kawasan yang diperuntukkan kepada mereka sebagai balasan terhadap tanggungjawab ketenteraan. Pendekatan ini membantu kerajaan membiayai kekuatan tenteranya tanpa bergantung sepenuhnya pada pembayaran gaji secara tunai daripada perbendaharaan pusat.
Pada masa yang sama, sistem tersebut menghubungkan pengurusan hasil wilayah dengan keperluan mempertahankan kerajaan. Kajian Erkan Göksu mengenai sistem iqta’ Seljuk menjelaskan bahawa Nizam al-Mulk bukan pencipta sistem tersebut, tetapi merupakan tokoh penting yang memperkemas pelaksanaannya dan memperkukuh fungsi ketenteraannya.
Namun, sistem ini juga mempunyai kelemahan. Apabila penerima iqta’ menjadi terlalu berkuasa di wilayah masing-masing, mereka berpotensi membina pengaruh tersendiri dan mencabar kuasa pusat. Hal ini memperlihatkan bahawa sesuatu dasar yang berkesan dalam mengukuhkan kerajaan pada satu zaman juga boleh menimbulkan masalah apabila keseimbangan kuasa berubah.
Madrasah Nizamiyyah: Pendidikan sebagai Asas Kekuatan Negara
Selain pentadbiran dan ekonomi, Nizam al-Mulk turut dikenang kerana sumbangannya terhadap pembangunan pendidikan Islam. Beliau mengasaskan dan menaungi rangkaian institusi pendidikan yang dikenali sebagai Madrasah Nizamiyyah, yang berkembang di beberapa wilayah penting kerajaan Seljuk.
Antara yang paling terkenal ialah Madrasah Nizamiyyah Baghdad, yang mula dibangunkan pada tahun 1065 dan dirasmikan pada tahun 1067. Institusi ini menjadi salah satu pusat pengajian penting dalam dunia Islam pada zamannya. Ia menyediakan ruang kepada para ulama untuk mengajar, mengembangkan ilmu dan melahirkan generasi pelajar yang kemudiannya berkhidmat dalam masyarakat.
Antara ilmuwan terkenal yang pernah mengajar di Nizamiyyah Baghdad ialah Imam Abu Hamid al-Ghazali, yang dilantik sebagai tenaga pengajar di situ pada penghujung abad ke-11. Pembiayaan pendidikan melalui wakaf serta sokongan terhadap tenaga pengajar menjadikan rangkaian Nizamiyyah suatu perkembangan penting dalam sejarah institusi keilmuan Islam.
Bagaimanapun, Madrasah Nizamiyyah bukanlah institusi pendidikan Islam pertama dalam sejarah, sebagaimana yang kadangkala digambarkan dalam penulisan popular. Tradisi pengajian di masjid dan institusi pendidikan lain telah pun berkembang lebih awal.
Sumbangan besar Nizam al-Mulk ialah memperkukuh jaringan madrasah yang mendapat naungan pemerintah dan mempunyai hubungan rapat dengan struktur masyarakat serta negara. Pada masa yang sama, penubuhan Nizamiyyah mempunyai kepentingan politik dan keagamaan. Ia membantu mengukuhkan tradisi keilmuan Sunni, khususnya mazhab Syafi’i, ketika Seljuk berhadapan persaingan pengaruh dengan pelbagai gerakan politik dan keagamaan.
Dengan kata lain, pendidikan bukan sahaja berfungsi sebagai medan penyebaran ilmu, tetapi juga menjadi salah satu unsur penting dalam pembentukan identiti dan kestabilan kerajaan.
Siyasatnama: Pemikiran Seorang Pentadbir tentang Pemerintahan
Sekiranya pembaharuan pentadbiran dan pendidikan menjadi bukti kebolehan Nizam al-Mulk dalam mengurus negara, karya Siyasatnama pula memperlihatkan bagaimana beliau memahami persoalan kuasa dan tanggungjawab pemerintah.
Karya ini turut dikenali sebagai Siyar al-Muluk, yang membawa maksud lebih kurang Tata Cara Pemerintahan Raja-Raja. Menurut keterangan dalam teks tersebut, Sultan Malik Shah telah meminta Nizam al-Mulk menyediakan sebuah panduan mengenai pemerintahan yang baik sekitar tahun 1086. Karya ini membincangkan pelbagai aspek pengurusan negara, termasuk pelantikan pegawai, pengawasan pentadbiran, keadilan, keselamatan, hubungan pemerintah dengan rakyat dan bahaya penyalahgunaan kuasa.
Menariknya, Siyasatnama bukan disusun semata-mata sebagai perbahasan teori politik. Ia turut menghimpunkan kisah pemerintah terdahulu, pengalaman pentadbiran serta contoh yang digunakan untuk menyampaikan nasihat kepada penguasa. Salah satu gagasan penting dalam karya ini ialah pemerintah memerlukan nasihat yang baik dan tidak seharusnya menyerahkan sepenuhnya urusan kerajaan kepada pegawai tanpa pengawasan.
Pemerintah juga perlu mengetahui keadaan rakyat, mendengar aduan mereka dan mengambil tindakan terhadap pegawai yang berlaku zalim. Dalam pemikiran Nizam al-Mulk, keadilan bukan hanya persoalan akhlak peribadi seseorang pemerintah. Ia turut mempunyai hubungan langsung dengan kestabilan kerajaan. Rakyat yang ditindas akan kehilangan keyakinan terhadap pemerintah, manakala pegawai yang dibiarkan menyalahgunakan kuasa boleh melemahkan negara dari dalam.
Walaupun begitu, Siyasatnama perlu difahami sebagai karya politik yang lahir dalam konteks pemerintahan monarki abad ke-11. Ia juga mencerminkan pandangan keagamaan, persaingan politik dan kepentingan kerajaan Seljuk pada zamannya. Para pengkaji turut membahaskan sama ada keseluruhan teks yang diwarisi hari ini benar-benar ditulis sendiri oleh Nizam al-Mulk atau mengandungi tambahan daripada proses penyusunan kemudian.
Namun, karya ini tetap menjadi salah satu teks penting dalam tradisi pemikiran politik Islam-Parsi dan kajian sejarah pentadbiran dunia Islam.
Di Sebalik Kejayaan, Wujud Persaingan Kuasa
Meskipun Nizam al-Mulk dikenang sebagai pentadbir yang berkebolehan, kedudukannya di istana Seljuk tidak terlepas daripada persaingan politik. Sepanjang tempoh perkhidmatannya, beliau membina jaringan pegawai, penyokong dan anggota keluarga yang memegang pelbagai kedudukan penting dalam kerajaan.
Jaringan ini membantu beliau menyelaraskan urusan pentadbiran, tetapi pada masa yang sama turut menimbulkan persaingan dengan kelompok lain yang mahu mendapatkan pengaruh dalam pemerintahan. Menjelang penghujung pemerintahan Sultan Malik Shah, hubungan antara sultan dengan Nizam al-Mulk semakin tegang.
Antara puncanya ialah persoalan pengaruh wazir, persaingan pegawai istana dan pertikaian mengenai pengganti takhta Seljuk. Nizam al-Mulk cenderung menyokong Barkiyaruq sebagai calon pengganti, sedangkan Terken Khatun, salah seorang isteri Sultan Malik Shah yang mempunyai pengaruh politik besar, mahu melihat puteranya sendiri menaiki takhta. Pertentangan ini memperlihatkan bahawa kuasa seorang wazir, walaupun sangat luas, tetap bergantung pada hubungan yang sentiasa berubah dengan sultan serta kelompok berpengaruh dalam istana.
Pembunuhan Nizam al-Mulk dan Pengakhiran Sebuah Era
Pada Oktober 1092, ketika dalam perjalanan dari Isfahan menuju Baghdad, Nizam al-Mulk dibunuh. Pembunuhan tersebut secara tradisional dikaitkan dengan seorang anggota gerakan Nizari Ismaili, yang ketika itu merupakan antara kuasa politik dan keagamaan yang bertentangan dengan pemerintahan Seljuk.
Namun, persoalan tentang pihak yang benar-benar merancang pembunuhan itu masih menjadi perbahasan sejarah. Sebahagian sumber zaman pertengahan mengaitkan peristiwa tersebut dengan permusuhan politik di istana, termasuk kemungkinan wujudnya penglibatan pihak yang mahu menyingkirkan pengaruh Nizam al-Mulk.
Tidak lama selepas kematiannya, Sultan Malik Shah pula meninggal dunia pada November 1092. Kehilangan dua tokoh utama kerajaan dalam tempoh yang begitu singkat membuka jalan kepada perebutan takhta antara anggota keluarga Seljuk. Persaingan tersebut kemudiannya melemahkan kesatuan politik empayar dan mempercepatkan proses pemecahan kuasa di beberapa wilayah.
Walaupun kematian Nizam al-Mulk bukan satu-satunya punca kemerosotan Seljuk, peristiwa itu menandakan berakhirnya suatu zaman apabila kepimpinan politik dan kecekapan pentadbiran berjaya bergabung untuk mengukuhkan sebuah empayar yang besar.
Warisan Nizam al-Mulk dalam Sejarah Pemerintahan Islam
Lebih sembilan abad selepas kematiannya, Nizam al-Mulk masih dikenang sebagai salah seorang negarawan terpenting dalam sejarah Islam. Keistimewaan beliau bukan kerana berjaya menakluk wilayah atau mengasaskan sebuah dinasti baharu, tetapi kerana kebolehannya membangunkan institusi yang membantu kerajaan Seljuk berfungsi dengan lebih berkesan.
Dalam bidang pentadbiran, beliau memperkukuh sistem birokrasi yang menghubungkan pemerintahan pusat dengan wilayah. Dalam bidang ekonomi dan ketenteraan, beliau memainkan peranan penting dalam perkembangan sistem iqta’. Dalam bidang pendidikan pula, rangkaian Madrasah Nizamiyyah meninggalkan pengaruh besar terhadap perkembangan institusi ilmu. Sementara itu, Siyasatnama menjadi warisan pemikiran beliau yang terus dikaji untuk memahami hubungan antara keadilan, kekuasaan dan kestabilan negara.
Namun, riwayat kehidupannya turut meninggalkan suatu pengajaran yang lain. Sekuat mana pun pengaruh seseorang pentadbir, kestabilan negara tidak boleh bergantung sepenuhnya pada kebijaksanaan seorang individu. Apabila persaingan politik, perebutan kuasa dan kepentingan kelompok semakin menguasai kerajaan, institusi yang kukuh sekalipun boleh mengalami tekanan.
Kisah Nizam al-Mulk akhirnya mengingatkan kita bahawa keagungan sesebuah kerajaan bukan hanya diukur melalui keluasan wilayah atau kekuatan tenteranya, tetapi juga melalui kecekapan pentadbiran, keadilan pemerintahan dan keupayaannya membangunkan ilmu. Itulah warisan terbesar seorang wazir yang tidak pernah bergelar sultan, tetapi namanya tetap terpahat dalam sejarah sebagai arkitek pentadbiran agung Empayar Seljuk.
Rujukan
- Yavari, Neguin. (2015). “Neẓām-al-Molk.” Encyclopaedia Iranica. Rujukan mengenai biografi, peranan politik dan warisan Nizam al-Mulk.
- Yavari, Neguin. (2015). “Siar al-Moluk.” Encyclopaedia Iranica. Kajian kandungan, sejarah penulisan dan persoalan kepengarangan Siyasatnama.
- Göksu, Erkan. (2018). “Nizam al-Mulk and His Role in the Formation of the Seljuk Iqta System.” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 8.
- Makdisi, George. (1961). “Muslim Institutions of Learning in Eleventh-Century Baghdad.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Kajian mengenai Madrasah Nizamiyyah dan perkembangan institusi pendidikan.
- Nizam al-Mulk. (1960). The Book of Government or Rules for Kings: The Siyasat-nama or Siyar al-Muluk. Terjemahan Hubert Darke. London: Routledge & Kegan Paul.
- Bosworth, C. E. (1968). “The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217).” Dalam The Cambridge History of Iran, Vol. 5. Cambridge University Press.
