Di sebuah negara yang lebih 90 peratus penduduknya beragama Islam, pemakaian hijab kini menjadi sebab sebahagian pelajar perempuan tidak dibenarkan memasuki sekolah. Malah, terdapat guru yang berdepan risiko kehilangan pekerjaan hanya kerana mempertahankan pemakaian tudung. Bagaimanakah keadaan ini boleh berlaku di Azerbaijan, sebuah negara yang mempunyai sejarah dan identiti Islam yang panjang?
Kontroversi ini tercetus selepas kerajaan Azerbaijan memperkenalkan pindaan terhadap peraturan pakaian sekolah pada September 2026. Peraturan tersebut tidak menyebut hijab secara khusus, namun melarang pakaian yang dianggap bercanggah dengan prinsip pendidikan sekular. Pelaksanaannya di beberapa sekolah menyebabkan pelajar dan guru berhijab dihalang daripada menghadiri kelas. Keadaan tersebut mencetuskan bantahan masyarakat, perdebatan tentang kebebasan beragama dan ketegangan diplomatik dengan Turkiye.
Menurut laporan Al Jazeera pada 14 Oktober 2026, pihak berkuasa Azerbaijan turut mengesahkan penahanan 37 individu atas dakwaan mengganggu ketenteraman awam ketika kontroversi tersebut berlangsung. Persoalannya, mengapa sebuah negara yang majoriti penduduknya Muslim mengambil pendekatan sedemikian terhadap pemakaian hijab?
Azerbaijan: Negara Warisan Soviet
Azerbaijan terletak di wilayah Caucasus Selatan, bersempadan dengan Rusia, Georgia, Armenia dan Iran. Islam mempunyai akar sejarah yang panjang di negara tersebut sejak penyebarannya ke wilayah Caucasus pada abad ketujuh. Majoriti penduduk Azerbaijan beridentiti Muslim, dengan tradisi Syiah dan Sunni yang telah lama wujud dalam masyarakatnya.
Bagaimanapun, identiti Islam dalam masyarakat Azerbaijan tidak semestinya diterjemahkan kepada sistem pemerintahan berasaskan agama.
Selepas berada di bawah pemerintahan Soviet selama beberapa dekad, Azerbaijan mencapai kemerdekaan pada 1991 dan mengekalkan sistem kenegaraan sekular. Perlembagaannya menetapkan bahawa agama dipisahkan daripada negara dan sistem pendidikan awam bersifat sekular. Pada masa yang sama, perlembagaan tersebut turut menjamin kebebasan beragama dan kebebasan hati nurani rakyatnya.
Di sinilah timbul persoalan utama: sejauh manakah prinsip sekularisme boleh digunakan untuk mengehadkan pemakaian simbol keagamaan oleh individu? Bagi kerajaan Azerbaijan, peraturan pakaian sekolah bertujuan memelihara keseragaman dan sifat sekular institusi pendidikan.
Namun, bagi sebahagian masyarakat Muslim, hijab bukan semata-mata pakaian atau simbol identiti. Ia merupakan sebahagian daripada tuntutan agama yang mereka yakini dan amalkan. Pertembungan dua pandangan ini menjadi teras kepada kontroversi yang sedang berlaku.
Apabila Hijab Menjadi Penghalang kepada Pendidikan
Kesan peraturan baharu tersebut bukan lagi sekadar perbahasan mengenai dasar kerajaan. Ia turut menjejaskan kehidupan sebahagian guru dan pelajar.
Gulshan Aliyeva, seorang guru Bahasa Inggeris yang telah berkhidmat selama 23 tahun, memberitahu Al Jazeera bahawa beliau dihalang memasuki sekolahnya di Baku kerana memakai tudung. Anak perempuannya juga dilaporkan menghadapi sekatan yang sama. Aliyeva menegaskan bahawa beliau mahu terus menjalankan tanggungjawab sebagai pendidik tanpa pegangan agamanya dijadikan halangan kepada pekerjaan.
Seorang lagi guru, Zahra Hasanova, turut menyatakan bahawa keputusan memakai atau menanggalkan hijab sepatutnya merupakan pilihan peribadinya. Dalam masa yang sama, laporan media tempatan menyebut pelajar di sekurang-kurangnya dua sekolah memulaukan kelas sebagai bantahan terhadap sekatan tersebut.
Perkembangan ini mengalihkan perdebatan daripada isu pakaian seragam kepada persoalan yang lebih besar, iaitu hak memperoleh pendidikan dan peluang pekerjaan tanpa diskriminasi agama. Sekiranya seseorang pelajar mematuhi semua keperluan akademik tetapi dihalang memasuki sekolah kerana berhijab, adakah tindakan tersebut benar-benar diperlukan untuk mengekalkan pendidikan sekular?
Sejarah Panjang Sekatan Hijab
Kontroversi hijab di Azerbaijan sebenarnya bukan perkara baharu. Semasa pemerintahan Soviet, dasar negara terhadap agama memberi tekanan kepada banyak bentuk amalan keagamaan, termasuk kegiatan institusi Islam. Pengawasan terhadap pemimpin agama, sekatan pendidikan keagamaan dan kawalan terhadap institusi ibadat merupakan sebahagian daripada pengalaman masyarakat Muslim di bawah sistem Soviet.
Walaupun Azerbaijan mencapai kemerdekaan pada 1991, pendekatan kerajaan yang mengawal peranan agama dalam ruang awam masih mempunyai kesinambungan sejarah. Pada Disember 2010, Menteri Pendidikan Azerbaijan mengumumkan bahawa pelajar perempuan tidak dibenarkan memakai hijab di sekolah rendah dan menengah atas alasan memelihara sifat sekular sistem pendidikan.
Keputusan itu mencetuskan demonstrasi dan penahanan peserta bantahan.
Bagaimanapun, menurut laporan kebebasan beragama Jabatan Negara Amerika Syarikat bagi 2011, arahan tersebut tidak diterjemahkan kepada undang-undang khusus dan kebanyakan pentadbir sekolah ketika itu tidak melaksanakannya. Ini memperlihatkan bahawa pertikaian berkaitan hijab sudah berlangsung lebih daripada satu dekad.
Pindaan peraturan pada September 2026 sekali lagi menghidupkan persoalan lama mengenai hubungan antara identiti Islam dengan dasar sekular negara.
Adakah Sekularisme Bermaksud Menyekat Agama?
Sekularisme sering difahami sebagai prinsip pemisahan institusi agama daripada pentadbiran negara. Namun, pelaksanaannya berbeza-beza mengikut sejarah, undang-undang dan sistem politik sesebuah negara. Dalam sesetengah model, sekularisme menekankan bahawa kerajaan tidak boleh memihak kepada mana-mana agama, tetapi rakyat tetap bebas memperlihatkan identiti agama masing-masing.
Dalam model yang lebih ketat, pemaparan simbol keagamaan di institusi tertentu turut dikenakan sekatan.
Kerajaan Azerbaijan mempertahankan peraturan pakaian sekolah sebagai sebahagian daripada usaha mengekalkan keseragaman dan sifat sekular pendidikan awam. Zahid Oruj, pengerusi jawatankuasa hak asasi manusia Parlimen Azerbaijan, menegaskan bahawa peraturan tersebut bukan bertujuan mendiskriminasi agama. Beliau turut menyatakan bahawa tiada larangan umum terhadap pemakaian hijab di luar sekolah.
Walau bagaimanapun, pengkritik mempersoalkan sama ada sekatan terhadap pemakaian tudung benar-benar diperlukan untuk mencapai matlamat pendidikan sekular. Perlembagaan Azerbaijan sendiri meletakkan prinsip sekularisme dan kebebasan beragama dalam kerangka undang-undang yang sama.
Justeru, persoalannya bukan sama ada sebuah negara boleh mengamalkan sistem sekular, tetapi bagaimana sistem tersebut dapat dilaksanakan tanpa menafikan kebebasan individu untuk mengamalkan kepercayaan masing-masing.
Bantahan Masyarakat dan Reaksi Turkiye
Kontroversi ini turut mendapat perhatian di luar Azerbaijan, khususnya di Turkiye yang mempunyai hubungan diplomatik dan strategik yang rapat dengan Baku. Oktay Saral, penasihat Presiden Turkiye Recep Tayyip Erdogan, secara terbuka mengkritik tindakan menghalang pelajar berhijab memasuki sekolah.
Kenyataan itu menerima reaksi balas daripada parti pemerintah Azerbaijan, Yeni Azerbaijan Party, yang menyifatkan campur tangan sedemikian sebagai tindakan yang boleh menjejaskan hubungan kedua-dua negara. Dalam negara itu sendiri, Sheikh-ul-Islam Allahshukur Pashazade, pengerusi Caucasus Muslims Board, menyatakan bahawa hijab merupakan kewajipan agama yang penting.
Bagaimanapun, beliau turut mengkritik tindakan bantahan yang mengganggu operasi sekolah dan menggesa isu berkenaan ditangani melalui saluran yang sewajarnya. Perdebatan dalam masyarakat Azerbaijan juga tidak mempunyai satu pandangan yang seragam.
Sebahagian rakyat menyokong peraturan pakaian sekolah, termasuk atas kebimbangan bahawa pemakaian hijab oleh kanak-kanak mungkin lebih mencerminkan keputusan ibu bapa berbanding pilihan mereka sendiri. Sebaliknya, kumpulan yang membantah menegaskan bahawa kerajaan perlu membezakan antara paksaan agama dengan hak seseorang individu untuk menzahirkan kepercayaannya.
Perbezaan pandangan ini menunjukkan bahawa kontroversi hijab bukan sekadar pertikaian antara kerajaan dengan kelompok beragama, tetapi turut mencerminkan perdebatan tentang identiti, kebebasan dan kedudukan agama dalam masyarakat Azerbaijan moden.
Hijab, Kebebasan Beragama dan Masa Depan Azerbaijan
Perkembangan di Azerbaijan membangkitkan persoalan yang lebih luas mengenai hubungan antara negara, pendidikan dan kebebasan beragama. Dalam tradisi Islam, kewajipan menutup aurat bagi wanita Muslim mempunyai kedudukan yang penting berdasarkan pemahaman majoriti ulama terhadap nas al-Quran dan hadis.
Pada masa yang sama, persoalan dasar awam memerlukan penelitian terhadap hak individu, kepentingan masyarakat dan batas kuasa pemerintah. Perdebatan mengenai hijab juga perlu membezakan antara usaha melindungi individu daripada paksaan memakai tudung dengan tindakan memaksa individu yang mahu berhijab untuk menanggalkannya.
Kedua-duanya melibatkan persoalan kebebasan membuat pilihan, meskipun berlaku dalam konteks sosial yang berbeza.
Bagi Azerbaijan, isu ini turut menguji sejauh mana jaminan kebebasan beragama dalam perlembagaannya dapat diselaraskan dengan prinsip pendidikan sekular yang dipertahankan oleh kerajaan. Penyelesaiannya bukan semata-mata bergantung pada penguatkuasaan pakaian seragam, tetapi juga keupayaan pihak berkuasa mencari pendekatan yang menjaga kepentingan pendidikan tanpa menafikan hak yang dilindungi oleh undang-undang.
Penutup: Antara Identiti Islam dan Kuasa Negara
Kontroversi hijab di Azerbaijan memperlihatkan bagaimana identiti majoriti penduduk sesebuah negara tidak semestinya menentukan pendekatan pemerintahannya terhadap agama. Walaupun masyarakatnya mempunyai sejarah Islam yang panjang, dasar negara tetap dibentuk oleh pengalaman Soviet, kerangka perlembagaan sekular serta pertimbangan politik dan sosial semasa.
Namun, apabila sesuatu dasar menyebabkan pelajar tidak dapat menghadiri kelas atau guru berdepan halangan untuk bekerja kerana pemakaian agama mereka, persoalan hak dan kebebasan tidak boleh diketepikan. Akhirnya, isu hijab di Azerbaijan bukan hanya persoalan tentang sehelai tudung, tetapi tentang sejauh mana negara menghormati kebebasan rakyat untuk hidup menurut kepercayaan mereka sendiri.
Rujukan
- Al Jazeera, 12 Oktober 2026. Azerbaijan’s school hijab ban: What’s behind it, and what’s next?
- Al Jazeera, 14 Oktober 2026. Tensions with teachers, pupils and Turkiye: Inside Azerbaijan’s hijab row
- United States Department of State. 2010 International Religious Freedom Report: Azerbaijan
- United States Department of State. 2011 International Religious Freedom Report: Azerbaijan
- United States Department of State. 2023 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan
- United States Commission on International Religious Freedom. Annual Report 2016: Azerbaijan
