Haji Abdul Rahman Limbong: Ulama, Pemimpin dan Tokoh Kebangkitan Rakyat

Haji Abdul Rahman Limbong merupakan seorang ulama dan pemimpin masyarakat yang dilahirkan pada tahun 1285H bersamaan 1868M di Kampung Jongok Tong, Beladau Kolam, Kuala Terengganu. Nama penuhnya ialah Haji Abdul Rahman bin Abdul Hamid bin Abdul Kadir. Ibunya, Tun Tijah Binti Tun Akut, adalah keturunan Tuan Zain Indera iaitu Raja Tersat pada zaman Terengganu di bawah naungan Johor, manakala ayahnya, Haji Abdul Hamid, berasal dari keturunan Patani. Justeru, sejak kecil lagi beliau sudah mempunyai pertalian darah dengan dua negeri iaitu Johor dan Patani.

𝗭𝗮𝗺𝗮𝗻 𝗞𝗮𝗻𝗮𝗸-𝗸𝗮𝗻𝗮𝗸
Semasa kanak-kanak, beliau tinggal di Mekah bersama bapa saudaranya, Haji Tun Muhammad Zain atau lebih dikenali sebagai Tun Mamat, yang banyak mengajarnya tentang ilmu agama. Setelah pulang ke Terengganu, beliau meneruskan pengajian dengan beberapa orang ulama terkemuka. Antaranya ialah Haji Yaakub Paya Bunga yang mengajarnya ilmu nahu dan fikah. 

Pada peringkat awal, beliau dikatakan agak lambat menguasai ilmu, namun setelah dimarahi oleh gurunya, beliau berubah menjadi seorang pelajar yang sangat cepat dan mampu menguasai pelbagai bidang ilmu dengan cemerlang. Beliau juga belajar dengan Haji Wan Musa di Paya Bunga, dan kemudiannya mendalami ilmu tasawuf di bawah bimbingan Tok Ku Paloh, iaitu Sayyid Abdul Rahman bin Muhammad al-Idris. Pada mulanya, beliau berkhidmat sebagai khadam atau pembantu kepada Tok Ku Paloh dengan membersihkan surau dan menyediakan air, sambil mendengar kuliah secara senyap-senyap dari belakang. Setelah gurunya menyedari minatnya yang mendalam, barulah beliau dibenarkan belajar secara formal seperti murid-murid yang lain.

𝗞𝗲𝗽𝗲𝗿𝗶𝗯𝗮𝗱𝗶𝗮𝗻
Dari segi peribadi, Haji Abdul Rahman Limbong terkenal dengan sifat-sifat mahmudah yang amat terpuji. Beliau seorang yang lemah lembut dan penyayang, terutamanya terhadap kanak-kanak dan anak-anak yatim. Menurutnya, kanak-kanak perlu dilayan dan dimanja seperti anak sendiri kerana mereka masih kecil dan memerlukan kasih sayang. 

Beliau juga seorang yang pemurah dan tidak mementingkan diri, serta tidak suka menggunakan pengaruh dan kepercayaan orang ramai untuk kepentingan peribadi. Sifat wara’ atau bertakwa sangat menonjol dalam dirinya, di mana beliau sentiasa menjaga diri daripada perkara-perkara yang meragukan. Dalam pergaulan, beliau amat sopan dan tunduk, sering menundukkan kepala ketika berjalan sebagai tanda tawaduk, dan hanya mengangkat kepala apabila bertemu dengan orang lain. Namun, dalam perkara-perkara yang melibatkan agama, beliau sangat tegas dan tidak pernah mengambil mudah. 

Penampilan luaran beliau juga cukup dikenali kerana sentiasa memakai jubah dan terendak, iaitu sejenis penutup kepala yang lebar tepinya diperbuat daripada buluh atau rotan, menyerupai topi jerami petani, di kepalanya.

𝗞𝗶𝘀𝗮𝗵-𝗸𝗶𝘀𝗮𝗵 𝗞𝗮𝗿𝗮𝗺𝗮𝗵
Pelbagai cerita tentang karamah atau keistimewaan luar biasa yang dikurniakan Allah kepadanya turut menjadi sebutan masyarakat. Antaranya, pernah terjadi apabila beliau diekori oleh beberapa orang anak murid Tok Ku Paloh yang ingin tahu mengapa beliau begitu disayangi oleh guru mereka, tiba-tiba beliau hilang daripada pandangan mereka bertiga. Dalam satu peristiwa lain, beliau memulangkan duit pinjaman kepada pemberi pinjaman kerana mengetahui bahawa isteri pemberi pinjaman tersebut merungut dan tidak ikhlas, walaupun beliau tidak mendengarnya secara langsung. 

Ada juga cerita tentang seorang pengemis yang diarah mengambil segantang beras tetapi mengambil lebih daripada yang dibenarkan, lalu pengemis tersebut tiba-tiba tidak dapat mencari jalan keluar dan terperangkap sehingga beliau datang dan pengemis itu meminta maaf. Selain itu, beberapa pemuda yang enggan membantu membersihkan jalan atas arahannya tiba-tiba berasa sakit perut, dan setelah mereka turut membantu, sakit perut mereka hilang. 

Malah, seorang pelombong Cina yang sengaja membanjiri tanahnya dan mencacinya, keesokan harinya lombongnya sendiri dilimpahi air. Sungguhpun cerita-cerita karamah ini perlu dikaji dengan lebih teliti, namun tidak dinafikan bahawa Allah mengurniakan keistimewaan kepada hamba-hamba-Nya yang terpilih.

𝗖𝗶𝗿𝗶-𝗰𝗶𝗿𝗶 𝗞𝗲𝗽𝗶𝗺𝗽𝗶𝗻𝗮𝗻
Sebagai seorang ketua, Haji Abdul Rahman Limbong amat disegani oleh penduduk kampung. Setiap kata-kata dan arahannya pasti dipatuhi, bukan kerana rasa takut, tetapi kerana sikapnya yang peramah dan berjiwa rakyat. Beliau juga mahir dalam ilmu undang-undang dan sering bertindak sebagai peguam untuk membebaskan rakyat yang ditangkap oleh pihak British. 

Beliau juga memohon Lesen Wakil daripada kerajaan untuk membela masyarakat tempatan di mahkamah. Dalam kebangkitan rakyat pada tahun 1928, walaupun beliau tidak terlibat secara langsung kerana berada di tempat lain, ketua-ketua pemberontakan sering mendapatkan nasihat dan panduan daripadanya, menjadikan beliau sebagai “tulang belakang” kepada kebangkitan tersebut. 

Pengaruhnya yang begitu besar dapat dilihat apabila beliau ditahan dan tidak ditempatkan di penjara biasa, tetapi di sebuah rumah di kawasan Istana Maziah. Tindakan ini menunjukkan bahawa pihak British dan kerajaan ketika itu bimbang akan kekecohan besar jika beliau dilayan kasar. Malah, semasa perbicaraannya, pengikutnya seramai 800 hingga 1000 orang memenuhi halaman mahkamah sebagai tanda sokongan.

𝗞𝗲𝗯𝗮𝗻𝗴𝗸𝗶𝘁𝗮𝗻 𝗧𝗮𝗻𝗶
Peranan beliau dalam Kebangkitan Rakyat 1928 amat signifikan, terutamanya dalam isu penentangan cukai tanah. Beliau mengajar bahawa “tanah adalah hak Allah, oleh itu kerajaan tidak berhak untuk memungut cukai,” dan rakyat tidak perlu membayar cukai tanah yang dikenakan oleh kerajaan. Pegangan inilah yang menjadi asas kepada penentangan rakyat. 

Pada peristiwa Telemong pada 3 Mei 1925, kira-kira 300 hingga 500 penduduk keluar membersihkan tanah Tengku Nik, iaitu saudara Sultan, tanpa kebenaran kerajaan. Surat kerahan untuk turun bersama-sama ditulis oleh beliau sendiri, sekali gus membuktikan pengaruhnya yang amat kuat. Beliau juga terlibat dengan organisasi Sarekat Islam yang merupakan antara kelompok kuat menentang British. Surat-surat daripada Sarekat Islam yang mengandungi nama beliau di bahagian atasnya berjaya mempengaruhi penduduk untuk berkumpul dan berjuang.\

𝗗𝗶𝗵𝘂𝗸𝘂𝗺 𝗕𝘂𝗮𝗻𝗴 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶
Akibat pengaruhnya yang semakin membimbangkan pihak berkuasa, Menteri Besar dan Penasihat Inggeris, W.M. Millington, bersama Sultan telah menjatuhkan hukuman buang negeri ke atas beliau, atas nasihat Dato’ Seri Amar Diraja Haji Ngah Muhammad. Beliau dibuang negeri sebanyak dua kali; kali pertama ke Singapura, dan kali kedua ke Mekah. 

Di tempat yang sama di mana beliau pernah menuntut ilmu suatu ketika dahulu, Haji Abdul Rahman Limbong menghembuskan nafas terakhir pada tahun 1347H bersamaan 1928M. 

Walaupun telah tiada, nama dan perjuangannya tetap terpahat dalam sejarah sebagai seorang ulama, pemimpin, dan pejuang yang tidak pernah gentir mempertahankan hak rakyat dan agamanya.

.
𝗦𝘂𝗺𝗯𝗲𝗿:
Prosiding Nadwah Ulama Nusantara (NUN) IV, 25-26 November 2011.